W skrócie
Sukcesja w firmie rodzinnej to przekazanie własności i kierowania firmą dziecku albo innemu krewnemu tak, żeby pozostali członkowie rodziny czuli się potraktowani uczciwie. W praktyce oznacza to rozmowę wszystkich zainteresowanych, wycenę firmy, wybór formy przekazania (darowizna, sprzedaż, fundacja rodzinna albo testament) i wyrównanie rodzeństwa, które firmy nie dostaje. Bez tego ostatniego kroku łatwo o spór o zachowek po śmierci rodzica.
Sukcesja w firmie rodzinnej zaczyna się od rozmowy, a nie od notariusza
Rodzice często zakładają, że dziecko pracujące w firmie chce ją przejąć. Bywa inaczej. Dorosły syn może lubić swoją pracę w dziale sprzedaży, ale bać się odpowiedzialności za płace dwudziestu osób. Córka, która wyjechała do innego miasta, może mieć do firmy żal albo, przeciwnie, chcieć wrócić. Bez rozmowy o tym nikt się nie dowie.
Dobrze, gdy pierwsza rozmowa odbywa się w gronie całej rodziny, także z dziećmi, które w firmie nie pracują. Pytania są proste. Kto chce prowadzić firmę? Kto chce w niej tylko pracować? Kto woli dostać inny majątek? Ile czasu senior chce jeszcze być aktywny? Notatka z takiego spotkania przyda się później przy dokumentach.
Równe traktowanie rodzeństwa nie oznacza równych udziałów w firmie
Podział firmy po równo między troje dzieci rzadko działa. Firma potrzebuje jednej osoby, która podejmuje decyzje, a wspólnicy bez wpływu na zarządzanie szybko zaczynają domagać się dywidendy zamiast inwestycji. Uczciwiej bywa przekazać firmę jednemu dziecku, a pozostałym przekazać nieruchomość, oszczędności albo spłatę rozłożoną w czasie.
Przy takim podziale trzeba pamiętać o zachowku. Art. 991 Kodeksu cywilnego daje zstępnym, małżonkowi i rodzicom prawo do połowy tego, co dostaliby z ustawy (dwóch trzecich, gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy). Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się darowizny zmarłego (art. 993 Kodeksu cywilnego). Darowizn dla spadkobierców i uprawnionych do zachowku dolicza się bez względu na to, kiedy je zrobiono. Granica 10 lat z art. 994 dotyczy tylko darowizn dla osób spoza tego kręgu. Firma podarowana jednemu dziecku dwadzieścia lat przed śmiercią rodzica nadal liczy się więc przy rozliczeniu z rodzeństwem.
Dlatego wartość firmy warto znać już w chwili przekazania. Na początek wystarczy szacunek z danych sprawozdania, a przy dużym majątku wycena niezależnego eksperta, którą rodzina zaakceptuje.
Rola seniora po przekazaniu musi być opisana, zanim odda klucze
Właściciel, który przez lata decydował o wszystkim, nie przestaje z dnia na dzień. To naturalne. Kłopot zaczyna się, gdy senior formalnie przekazał udziały, ale dalej wydaje polecenia kierownikom. Pracownicy dostają sprzeczne sygnały, a następca nie może zbudować własnego autorytetu.
- Ustal datę, od której następca podejmuje decyzje bez konsultacji.
- Wybierz rolę seniora: przewodniczący rady nadzorczej, doradca na umowie, ambasador wobec kluczowych klientów albo emeryt.
- Określ, czy senior dostaje wynagrodzenie, dywidendę czy świadczenie z fundacji, i z jakiego tytułu.
- Zapisz, w jakich sprawach następca musi pytać o zdanie, a w jakich tylko informuje.
Rada rodzinna i konstytucja rodzinna porządkują relacje bez sądu
Rada rodzinna to stałe spotkanie członków rodziny, na którym rozmawia się o firmie: wynikach, planach, zatrudnianiu krewnych, wypłatach. Nie jest organem spółki i nie ma władzy prawnej, ale daje miejsce na rozmowę, zanim sprawy trafią do prawnika.
Konstytucja rodzinna to spisany dokument z zasadami, które rodzina przyjmuje dobrowolnie. Może określać, kto z rodziny może pracować w firmie i na jakich warunkach, jak wybiera się następców, jak wspólnicy mogą sprzedać udziały i jak rozwiązuje się spory. To dokument nieformalny i sam w sobie nie wiąże w sądzie. Najważniejsze zasady warto więc przenieść do umowy spółki albo statutu fundacji rodzinnej, gdzie mają moc prawną.
Fundacja rodzinna ma sens przy dużym majątku i długim horyzoncie
Ustawa z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej pozwala wnieść majątek, w tym udziały w spółkach, do odrębnej osoby prawnej. Fundacja trzyma majątek, a beneficjentom, na przykład dzieciom i wnukom, wypłaca świadczenia według statutu. Majątek nie dzieli się między spadkobierców przy każdej zmianie pokoleniowej.
Fundacja ma też wymagania. Fundusz założycielski to co najmniej 100 000 zł. Akt założycielski i statut sporządza notariusz albo zawiera testament. Fundację wpisuje się do rejestru fundacji rodzinnych prowadzonego przez sąd. Prowadzi pełną księgowość, ma zarząd, czasem także radę nadzorczą, a świadczenia dla beneficjentów są opodatkowane po stronie fundacji. Ma sens, gdy majątek jest znaczny, rodzina planuje na kilka pokoleń i chce rozdzielić własność od zarządzania. Przy jednej małej firmie i jednym następcy zwykła darowizna bywa prostsza i tańsza. Szczegóły opisujemy w poradnikach o fundacji rodzinnej i o podatkach w fundacji rodzinnej.
Każda forma przekazania firmy w rodzinie inaczej rozkłada podatki i ryzyko
| Forma | Podatek | Główne ryzyko | Kiedy pasuje |
|---|---|---|---|
| Darowizna udziałów albo przedsiębiorstwa | Zero dla najbliższej rodziny po zgłoszeniu w 6 miesięcy (art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn) | Darowizna dolicza się przy zachowku rodzeństwa | Jeden następca, senior nie potrzebuje gotówki |
| Sprzedaż w rodzinie | Sprzedający płaci podatek dochodowy od zysku, kupujący co do zasady podatek od czynności cywilnoprawnych | Następca musi mieć pieniądze albo kredyt | Senior potrzebuje środków na emeryturę |
| Fundacja rodzinna | Świadczenia dla beneficjentów opodatkowane w fundacji, najbliżsi zwolnieni z podatku dochodowego od świadczeń | Koszt utrzymania, skomplikowany statut | Duży majątek, kilka pokoleń, kilku beneficjentów |
| Testament | Zero dla najbliższej rodziny po zgłoszeniu w 6 miesięcy od uprawomocnienia postanowienia | Spór spadkobierców, brak przygotowanego następcy | Zabezpieczenie na wypadek śmierci, uzupełnienie innej formy |
Formy można łączyć. Częsty układ to darowizna większości udziałów za życia, testament na resztę majątku i umowa spółki, która określa, co dzieje się z udziałami po śmierci wspólnika. Kolejność kroków w czasie znajdziesz w naszym planie sukcesji na 12 miesięcy.
Gdy dzieci nie chcą firmy, rodzina nadal może na niej zyskać
Odmowa dziecka nie jest porażką. Jest informacją, którą lepiej dostać dziś niż za pięć lat. Masz wtedy dwie drogi. Możesz zatrudnić menedżera albo przekazać prowadzenie komuś z zespołu, a rodzina zostaje właścicielem i dostaje dywidendę. Możesz też sprzedać firmę i podzielić pieniądze, co zamyka sprawę zachowku i wspólnego zarządzania.
Obie drogi zaczynają się od znalezienia właściwej osoby. Na giełdzie wystawiasz ofertę bez nazwy firmy, z typem transakcji „następca” albo „sprzedaż przedsiębiorstwa”. Zgłaszają się osoby z planem, każda składa zobowiązanie do poufności, a Ty decydujesz, komu pokazać szczegóły. Jak przebiega ten proces, opisujemy na stronie sprzedaj firmę poufnie.
Najczęściej zadawane pytania
Czy muszę dać każdemu dziecku równą część firmy?
Nie. Możesz przekazać firmę jednemu dziecku, a pozostałym inny majątek albo spłatę. Prawo nie wymaga równych części za życia. Wymaga jednak, żeby po Twojej śmierci najbliżsi dostali co najmniej zachowek. Darowizna firmy dla jednego dziecka będzie doliczona do spadku przy jego obliczaniu, niezależnie od tego, ile lat minęło.
Ile wynosi zachowek?
Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek to połowa udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, dostaje dwie trzecie tego udziału. Uprawnieni to zstępni, małżonek i rodzice, którzy dziedziczyliby z ustawy. Roszczenie z testamentu przedawnia się po 5 latach od jego ogłoszenia.
Czy fundacja rodzinna chroni przed zachowkiem?
Tylko częściowo. Fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku, tak jak darowiznę. Nie dolicza się go, jeśli wniesiono go ponad 10 lat przed śmiercią, chyba że fundacja jest spadkobiercą. Fundacja nie jest więc sposobem na szybkie pominięcie dzieci.
Czy darowizna udziałów dla córki jest wolna od podatku?
Tak, jeśli córka zgłosi ją naczelnikowi urzędu skarbowego w ciągu 6 miesięcy od nabycia. Zwolnienie z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn dotyczy małżonka, dzieci, wnuków, rodziców, dziadków, rodzeństwa, pasierba, ojczyma i macochy. Bez zgłoszenia w terminie podatek liczy się według stawek dla pierwszej grupy podatkowej.
Co robi senior po przekazaniu firmy?
To warto ustalić na piśmie przed przekazaniem. Senior może zostać w radzie nadzorczej, w radzie rodzinnej, jako doradca na umowie albo całkiem odejść. Najgorszy wariant to formalne przekazanie przy dalszym wydawaniu poleceń pracownikom. Pracownicy nie wiedzą wtedy, kogo słuchać, a następca traci autorytet.
Co jeśli żadne z dzieci nie chce przejąć firmy?
Wtedy szukasz następcy poza rodziną albo sprzedajesz firmę. Menedżer z zespołu może przejąć prowadzenie, a rodzina zachować udziały i dywidendę. Możesz też sprzedać całość i podzielić pieniądze między dzieci. Obie drogi bywają lepsze niż przekazanie firmy komuś, kto jej nie chce.