Fundacja rodzinna, co to jest i kiedy się opłaca

Fundacja rodzinna trzyma majątek w jednych rękach, gdy rodzina się rozrasta

Największym ryzykiem sukcesji nie jest podatek, tylko rozdrobnienie. Gdy firma przechodzi na troje dzieci, każde ma swoje plany. Po dwóch pokoleniach udziały mogą należeć do kilkunastu osób, które nie znają się nawzajem i nie chcą wspólnie podejmować decyzji. Fundacja rodzinna odpowiada na ten problem w prosty sposób: majątek przestaje należeć do członków rodziny, a zaczyna należeć do fundacji. Rodzina dostaje świadczenia, ale nie dzieli między siebie samego majątku.

Definicję daje art. 2 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej. Fundacja to osoba prawna utworzona w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na ich rzecz. Szczegółowy cel fundator zapisuje w statucie. Świadczeniem są pieniądze, rzeczy albo prawa przekazane beneficjentowi albo oddane mu do korzystania, zgodnie ze statutem i listą beneficjentów (art. 2 ust. 2). Fundacja może pokrywać na przykład koszty utrzymania i nauki beneficjenta (art. 2 ust. 3).

W nazwie fundacji musi się znaleźć dopisek „Fundacja Rodzinna” albo skrót „F.R.” (art. 3). Osobowość prawną fundacja zyskuje z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych (art. 4 ust. 1).

Fundator ustala zasady i może zostać beneficjentem własnej fundacji

Fundatorem może być wyłącznie osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych, która złożyła oświadczenie o ustanowieniu fundacji w akcie założycielskim albo w testamencie (art. 11). Fundatorów może być kilku, na przykład oboje małżonkowie, ale fundacja tworzona w testamencie ma zawsze jednego fundatora (art. 12).

Prawa i obowiązki fundatora są niezbywalne (art. 13 ust. 1). Nie można ich sprzedać ani podarować. Fundator może natomiast w statucie powierzyć wykonywanie swoich uprawnień innej osobie, na przykład synowi, który ma przejąć rolę głowy rodziny (art. 13 ust. 2). Fundator nie odpowiada za zobowiązania fundacji (art. 16) i może kierować do jej organów uwagi i zalecenia (art. 15).

Fundator wnosi do fundacji mienie na pokrycie funduszu założycielskiego o wartości określonej w statucie, nie niższej niż 100 000 zł (art. 17). Mogą to być pieniądze, udziały w spółce, akcje, nieruchomości albo inne prawa majątkowe. Wartość wkładów niepieniężnych liczy się według wartości rynkowej z dnia wniesienia (art. 19). Fundacja nie może zwrócić fundatorowi wniesionego funduszu, chyba że ustawa stanowi inaczej (art. 20). Później do fundacji można wnosić kolejne mienie, a każdy wkład trafia do spisu mienia z nazwiskiem wnoszącego i wartością (art. 27).

Beneficjentami są zwykle członkowie rodziny, ale mogą nimi być też inni ludzie i organizacje

Beneficjentem może być osoba fizyczna albo organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego (art. 30 ust. 1). Ustawa nie wymaga pokrewieństwa, choć różnice wychodzą przy podatkach, bo najbliższa rodzina fundatora jest traktowana łagodniej. Beneficjentów wpisuje się na listę beneficjentów prowadzoną przez zarząd (art. 31 i 32).

Statut określa, jakie świadczenia komu przysługują. Świadczenie może być przyznane pod warunkiem albo z terminem (art. 34 ust. 1), na przykład wypłata po ukończeniu studiów albo po 30. urodzinach. Prawa beneficjenta są niezbywalne, ale wierzytelności z nich już nie (art. 39 ust. 1). Beneficjent może zrzec się swoich uprawnień w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym (art. 39 ust. 2).

Wypłata świadczenia nie może zagrażać wypłacalności fundacji wobec wierzycieli spoza grona beneficjentów (art. 36). Gdy pieniędzy nie wystarcza dla wszystkich, zarząd proporcjonalnie zmniejsza świadczenia (art. 38). Beneficjent ma prawo do informacji o działalności fundacji, w tym wglądu do statutu i sprawozdań (art. 42).

Fundację zakłada się u notariusza i rejestruje w Piotrkowie Trybunalskim

Artykuł 21 ustawy wymienia warunki powstania fundacji. Poniżej układamy je w kolejności, w jakiej zwykle się je wykonuje przy zakładaniu za życia.

1. Oświadczenie o ustanowieniu fundacji. Fundator składa je w akcie założycielskim w formie aktu notarialnego (art. 22).
2. Statut. Też w formie aktu notarialnego (art. 26 ust. 1). Musi zawierać między innymi nazwę, siedzibę, cel, beneficjentów, zasady prowadzenia ich listy, wartość funduszu, zasady powoływania organów i przeznaczenie mienia po rozwiązaniu (art. 26 ust. 2).
3. Spis mienia. Fundator sporządza go na piśmie i wskazuje w nim każdy wnoszony składnik i jego wartość (art. 27).
4. Powołanie organów. Co najmniej zarząd i zgromadzenie beneficjentów, a przy więcej niż 25 beneficjentach także rada nadzorcza.
5. Wniesienie funduszu założycielskiego. Przy fundacji zakładanej aktem założycielskim fundusz trzeba wnieść przed wpisem do rejestru.
6. Zgłoszenie do rejestru. Zgłasza fundator, a przy fundacji z testamentu zarząd (art. 114). Opłata sądowa od zgłoszenia wynosi 500 zł.

Rejestr fundacji rodzinnych prowadzi Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim (art. 4 ust. 2), dla fundacji z całej Polski. Od sporządzenia aktu założycielskiego do wpisu istnieje „fundacja rodzinna w organizacji”, która może już nabywać prawa i zaciągać zobowiązania (art. 23). Na zgłoszenie jest sześć miesięcy. Po tym terminie fundacja w organizacji ulega rozwiązaniu (art. 85), a do tego traci prawo do zwolnienia z podatku dochodowego od dnia powstania.

Fundację można też ustanowić w testamencie notarialnym. Wtedy fundusz wnosi się w ciągu dwóch lat od wpisu do rejestru (art. 21 pkt 5), a fundacja może dziedziczyć, jeśli zostanie wpisana do rejestru w ciągu dwóch lat od ogłoszenia testamentu (art. 927 § 3 Kodeksu cywilnego).

Zarząd prowadzi sprawy, rada nadzorcza pilnuje, a zgromadzenie beneficjentów zatwierdza wyniki

Fundacja ma trzy rodzaje organów: zarząd, radę nadzorczą i zgromadzenie beneficjentów (art. 43).

Członkiem zarządu może być osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych, która nie została prawomocnie skazana za określone przestępstwa, między innymi przeciwko mieniu i obrotowi gospodarczemu (art. 57). Kadencja trwa zasadniczo trzy lata (art. 61), a członkowie zarządu mogą pobierać wynagrodzenie (art. 62). Kadencja członka rady nadzorczej to zasadniczo pięć lat (art. 68), a jednej osoby nie można powołać jednocześnie do zarządu i rady (art. 69). Każdy z tych terminów statut może zmienić.

Ustawa przewiduje też audyt zarządzania aktywami fundacji, przeprowadzany przez niezależną firmę audytorską albo zespół audytorów co najmniej raz na cztery lata (art. 77 do 79).

Fundacja inwestuje i wynajmuje, ale nie prowadzi zwykłej firmy

To najczęstsze nieporozumienie. Fundacja rodzinna nie zastępuje spółki produkcyjnej czy handlowej. Według art. 5 ust. 1 ustawy może prowadzić działalność gospodarczą wyłącznie w zakresie:

• zbywania mienia, o ile nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszej sprzedaży,
• najmu, dzierżawy i udostępniania mienia do korzystania na innej podstawie,
• przystępowania do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych, spółdzielni i podobnych podmiotów, w kraju i za granicą,
• nabywania i zbywania papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i podobnych praw,
• udzielania pożyczek spółkom, w których ma udziały lub w których jest wspólnikiem, oraz beneficjentom,
• obrotu walutą obcą na potrzeby własnych płatności,
• nieprzemysłowego przetwórstwa produktów rolnych i gospodarki leśnej, wyłącznie w związku z gospodarstwem rolnym.

Ustawa pozwala na działalność gospodarczą tylko w tym zakresie. Gdy fundacja wyjdzie poza listę, dochód z takiej działalności traci zwolnienie podatkowe i jest opodatkowany stawką 25 procent (art. 24r ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych). W typowym układzie firma rodzinna działa więc jako spółka z o.o. albo spółka komandytowa, a fundacja trzyma jej udziały, pobiera dywidendy i wypłaca z nich świadczenia rodzinie. Szczegóły opodatkowania omawiamy w poradniku fundacja rodzinna a podatki.

Fundacja ma sens przy dużym majątku i długim horyzoncie, a nie przy małej firmie jednoosobowej

Fundacja rodzinna to narzędzie do spraw na dziesięciolecia, z kosztami, które płaci się co roku. Poniżej zestawiamy ją z dwiema prostszymi drogami przekazania firmy w rodzinie.

Kiedy fundacja zwykle się opłaca

• Rodzina ma kilka spółek, nieruchomości na wynajem albo duży portfel inwestycji i chce nimi zarządzać razem.
• Dzieci nie chcą lub nie potrafią prowadzić firmy, ale mają z niej dostawać dochód.
• Fundator chce zabezpieczyć dalszą rodzinę, wnuki albo organizację społeczną według jasnych reguł.
• Firma ma pozostać w rękach rodziny, nawet gdy przyjdą rozwody, spory spadkowe i kolejne pokolenia.

Kiedy fundacja zwykle się nie opłaca

• Majątek to jedna mała firma jednoosobowa i mieszkanie. Koszty fundacji zjedzą korzyści.
• Właściciel chce przede wszystkim sprzedać firmę i odejść z gotówką.
• Fundator ma długi sprzed założenia, bo fundacja odpowiada za nie solidarnie do wartości wniesionego mienia (art. 8 i 9).
• Rodzina oczekuje, że fundacja będzie prowadzić zwykłą działalność operacyjną.

Decyzja o fundacji to część szerszego planu. Na stronie o tym, jak przebiega sukcesja w firmie rodzinnej, opisujemy rozmowę z dziećmi, rolę seniora i inne narzędzia, które warto rozważyć wcześniej. Pełny przegląd przepisów, w tym zachowku i rozwiązania fundacji, znajdziesz w poradniku o ustawie o fundacji rodzinnej.

Gdy w rodzinie nie ma następcy, sprzedaż bywa lepsza niż fundacja

Fundacja rodzinna nie rozwiązuje problemu braku osoby, która poprowadzi firmę. Fundacja będzie wspólnikiem, ale spółką ktoś musi zarządzać na co dzień. Jeśli takiej osoby nie ma ani w rodzinie, ani wśród menedżerów, sprzedaż firmy i wniesienie do fundacji pieniędzy albo nieruchomości bywa prostsze i bezpieczniejsze. Fundacja trzyma wtedy majątek finansowy, a nie przedsiębiorstwo, które wymaga codziennych decyzji.

Właściciel, który chce sprawdzić, kto byłby zainteresowany jego firmą, zanim wybierze drogę, może napisać „sprzedam firmę poufnie” i wystawić ofertę bez nazwy. Kupujący zobaczą branżę, region i przedziały wyników, a dane firmy tylko ci, których sam zaakceptujesz.

Poradnik przedstawia przepisy obowiązujące w październiku 2026 r. Statut fundacji to dokument pisany na lata, więc jego treść i skutki podatkowe warto omówić z notariuszem, prawnikiem i doradcą podatkowym jeszcze przed wizytą w kancelarii.

Najczęściej zadawane pytania