Ustawa o fundacji rodzinnej, najważniejsze przepisy

Ustawa obowiązuje od 22 maja 2023 r. i zmieniła przy okazji kilkanaście innych ustaw

Ustawa z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej została ogłoszona w Dzienniku Ustaw z 2023 r. pod pozycją 326. Weszła w życie po trzech miesiącach od ogłoszenia (art. 145), czyli 22 maja 2023 r. Powstała z myślą o polskich firmach rodzinnych zakładanych po 1989 roku, których właściciele dochodzą do wieku emerytalnego i szukają sposobu, żeby majątek nie rozpadł się między spadkobierców.

Akt ma 16 rozdziałów. Pierwsze dziesięć opisuje samą fundację, czyli przepisy ogólne, fundatora, majątek, powstanie, statut i spis mienia, beneficjentów, organy, odpowiedzialność, audyt oraz kontrolę sądową. Kolejne dotyczą rozwiązania i likwidacji, rejestru oraz przepisu karnego. Rozdział 14 zmienia inne ustawy, między innymi Kodeks cywilny, ustawy o podatkach dochodowych, ustawę o podatku od spadków i darowizn oraz Ordynację podatkową, a dwa ostatnie zawierają przepisy przejściowe i końcowe.

Poniżej omawiamy najważniejsze przepisy w kolejności, w jakiej zwykle są potrzebne. Jeśli dopiero zastanawiasz się, czy fundacja ma sens w Twojej rodzinie, zacznij od poradnika fundacja rodzinna, co to jest i kiedy się opłaca.

Cel fundacji to gromadzenie mienia i świadczenia dla beneficjentów, a nie prowadzenie biznesu

Artykuł 2 ust. 1 wskazuje trzy zadania fundacji: gromadzić mienie, zarządzać nim w interesie beneficjentów i spełniać na ich rzecz świadczenia. Ogólny cel wynika z ustawy, a szczegółowy wpisuje fundator do statutu. To zdanie ma znaczenie praktyczne, bo sąd rejestrowy może rozwiązać fundację zarządzaną w sposób oczywiście sprzeczny z celem (art. 87 pkt 2).

Fundacja może prowadzić działalność gospodarczą tylko w zamkniętym zakresie z art. 5 ust. 1. Obejmuje on głównie sprzedaż mienia, które nie zostało kupione wyłącznie do odsprzedaży, najem i dzierżawę, udział w spółkach i funduszach, obrót papierami wartościowymi, pożyczki dla spółek zależnych i beneficjentów, obrót walutą na własne płatności oraz wybrane czynności rolne i leśne powiązane z gospodarstwem rolnym. Ustęp 3 dodaje, że ograniczenie dotyczące sprzedaży nie obejmuje udziałów w spółkach i papierów wartościowych. Płatności między fundacją a beneficjentem w ramach tej działalności muszą iść przez rachunek płatniczy (art. 6).

Fundacja odpowiada solidarnie z fundatorem za jego długi sprzed ustanowienia fundacji, w tym alimentacyjne, do wartości wniesionego mienia (art. 8 i 9). Odpowiada też za alimenty fundatora powstałe później, gdy egzekucja od fundatora okaże się bezskuteczna (art. 8 ust. 2). Podobną zasadę dla zaległości podatkowych fundatora zawiera art. 117e Ordynacji podatkowej.

Fundator ma władzę nad statutem, ale nie odpowiada za długi fundacji

Przepisy o fundatorze zajmują rozdział 2 (art. 11 do 16). Najważniejsze reguły są następujące.

• Fundatorem jest wyłącznie osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych (art. 11).
• Fundatorów może być kilku, z wyjątkiem fundacji z testamentu (art. 12). Gdy jest ich kilku, działają wspólnie, a zmiana beneficjenta wymaga zgody pozostałych, chyba że statut stanowi inaczej (art. 14).
• Praw fundatora nie można przenieść, ale można powierzyć ich wykonywanie innej osobie wskazanej w statucie (art. 13).
• Fundator nie odpowiada za zobowiązania fundacji (art. 16).
• Fundator wnosi fundusz założycielski o wartości co najmniej 100 000 zł (art. 17), którego fundacja co do zasady nie może mu zwrócić (art. 20).

Władzę fundatora daje przede wszystkim statut. Jeśli statut na to pozwala, fundator może go zmieniać, powoływać i odwoływać członków zarządu i rady nadzorczej oraz decydować o beneficjentach. Po jego śmierci kompetencje te przejmuje zwykle zgromadzenie beneficjentów, na przykład przy powoływaniu rady nadzorczej (art. 68 ust. 3).

Beneficjent ma prawo do świadczeń i informacji, ale nie do samego majątku fundacji

Rozdział 6 (art. 30 do 42) opisuje beneficjentów. Może nim być osoba fizyczna, organizacja pożytku publicznego, a także sam fundator (art. 30). Beneficjent nie jest współwłaścicielem majątku. Ma roszczenia o świadczenia na zasadach ze statutu i prawo do informacji.

• Prawo do informacji. Beneficjent może żądać wglądu do statutu, sprawozdań i ksiąg oraz wyjaśnień zarządu. Zarząd może odmówić, gdy istnieje uzasadniona obawa nadużycia, a beneficjent może wtedy zwrócić się do sądu rejestrowego (art. 42).
• Pierwszeństwo wierzycieli. Świadczenie nie może zagrażać wypłacalności fundacji wobec wierzycieli spoza grona beneficjentów (art. 36). W pierwszej kolejności zaspokaja się roszczenia alimentacyjne wobec fundatora (art. 37).
• Zwrot świadczenia nienależnego. Beneficjent, który dostał świadczenie wbrew prawu albo statutowi, musi je zwrócić, solidarnie z odpowiedzialnymi członkami zarządu. Roszczenie przedawnia się po trzech latach (art. 40).
• Zrzeczenie się uprawnień. Wymaga formy pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym (art. 39 ust. 2).
• Małoletni beneficjent. Fundator może zastrzec, że świadczeń dla dziecka nie będą zarządzać rodzice (art. 33).

Statut musi zawierać trzynaście elementów, a organy działają według wspólnych reguł

Artykuł 26 ust. 2 wylicza obowiązkową treść statutu: nazwę, siedzibę, szczegółowy cel, beneficjentów albo sposób ich określenia, zasady prowadzenia listy beneficjentów, tryb zrzeczenia się uprawnień, czas trwania, jeśli jest oznaczony, wartość funduszu założycielskiego, zasady powoływania organów i reprezentacji, podmiot zatwierdzający czynności zarządu fundacji w organizacji, co najmniej jednego beneficjenta uprawnionego do udziału w zgromadzeniu beneficjentów, zasady zmiany statutu i przeznaczenie mienia po rozwiązaniu. Statut może dodatkowo zawierać wytyczne inwestycyjne czy szczegółowe przyczyny rozwiązania (art. 26 ust. 3). Zmiana statutu działa dopiero od wpisu do rejestru (art. 26 ust. 4).

Organy to zarząd, rada nadzorcza i zgromadzenie beneficjentów (art. 43). Ustawa zawiera wspólne zasady ich pracy: zgodę na pełnienie funkcji wyraża się na piśmie (art. 45), posiedzenia mogą odbywać się zdalnie (art. 48), uchwały zapadają bezwzględną większością głosów przy obecności co najmniej połowy członków, chyba że statut stanowi inaczej (art. 50), a głosowania są jawne poza sprawami osobowymi (art. 52). Rada nadzorcza jest obowiązkowa, gdy beneficjentów jest więcej niż 25 (art. 64 ust. 2).

Członkowie organów odpowiadają wobec fundacji za szkodę wyrządzoną działaniem sprzecznym z prawem albo statutem, chyba że nie ponoszą winy. Nie naruszają obowiązku staranności, gdy lojalnie działają w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego (art. 75). Uchwałę sprzeczną ze statutem albo celem fundacji można zaskarżyć w sądzie (art. 82).

Rejestr w Piotrkowie Trybunalskim jest jawny, ale nie pokazuje listy beneficjentów

Rejestr fundacji rodzinnych prowadzi Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim dla całego kraju (art. 4 ust. 2), w postępowaniu nieprocesowym. Wpis ma znaczenie konstytutywne, czyli dopiero on daje fundacji osobowość prawną (art. 4 ust. 1 i art. 24).

• Fundację zgłasza fundator, a przy fundacji z testamentu wszyscy członkowie zarządu (art. 114).
• Na zgłoszenie jest sześć miesięcy od sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu. Po tym terminie fundacja w organizacji ulega rozwiązaniu (art. 85).
• Wnioski składa się na urzędowym formularzu (art. 119).
• Rejestr jest jawny, każdy może dostać odpis albo zaświadczenie (art. 111).
• Działa domniemanie, że dane w rejestrze są prawdziwe (art. 124).

Lista beneficjentów i spis mienia nie są publiczne. Fundacja przekazuje je organom Krajowej Administracji Skarbowej na żądanie, w terminie nie krótszym niż 14 dni (art. 84).

Zachowek obejmuje fundusz założycielski przez dziesięć lat, ale można się go zrzec

Najwięcej emocji w rodzinach budzi pytanie, czy przekazanie majątku do fundacji pozbawia pominięte dzieci zachowku. Odpowiedź jest w art. 129 ustawy, który zmienił Kodeks cywilny.

• Fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku, gdy fundacja nie powstała w testamencie (art. 993 § 2 k.c.). Nie dolicza się go, jeśli wniesiono go ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku, chyba że fundacja jest spadkobiercą (art. 994¹ § 1 k.c.).
• Świadczenia od fundacji i mienie otrzymane przy jej rozwiązaniu zalicza się na zachowek uprawnionego (art. 996 § 2 k.c.).
• Gdy uprawniony nie może dostać zachowku od spadkobierców, może żądać brakującej sumy od fundacji, ale tylko w granicach wzbogacenia z funduszu założycielskiego (art. 1000 § 4 k.c.). Roszczenie wobec fundacji przedawnia się po pięciu latach od otwarcia spadku (art. 1007 § 3 k.c.).
• Zobowiązany może żądać odroczenia zapłaty, rozłożenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach obniżenia zachowku. Raty mogą trwać łącznie do pięciu lat, a w szczególnych wypadkach sąd może ten termin przedłużyć do dziesięciu lat (art. 997¹ k.c.). Ta zasada dotyczy wszystkich roszczeń o zachowek, nie tylko związanych z fundacją.
• Można zrzec się samego prawa do zachowku, w całości albo w części, bez zrzekania się dziedziczenia (art. 1048 § 2 k.c.).

Po stronie ustawy o fundacji rodzinnej obowiązuje zasada, że beneficjent, który dostaje od fundacji sumę na pokrycie zachowku, traci prawo do świadczeń w tej części (art. 35 ust. 1). Nie można więc dostać tej samej wartości dwa razy.

Fundacja kończy się likwidacją, a majątek wraca do fundatora albo wskazanych osób

Artykuł 87 wymienia przyczyny rozwiązania. Są to okoliczności ze statutu, na przykład upływ czasu, realizacja celu albo brak możliwości jego realizacji, oczywiście sprzeczne z celem zarządzanie fundacją, inne ważne powody, zakończenie upadłości fundacji prowadzącej działalność gospodarczą oraz przypadki z art. 105, gdy sąd rozwiązuje fundację bez likwidacji. Przy nieprawidłowym zarządzaniu sąd może najpierw wezwać zarząd do usunięcia naruszeń pod rygorem grzywny (art. 88).

Co do zasady fundacja rozwiązuje się po likwidacji, z chwilą wykreślenia z rejestru (art. 90). Likwidatorem jest członek zarządu albo osoba wyznaczona przez sąd (art. 94). Likwidatorzy ogłaszają otwarcie likwidacji w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, kończą bieżące interesy, ściągają wierzytelności i spłacają długi (art. 96 i 98). Majątek pozostały po zaspokojeniu wierzycieli trafia do osób wskazanych w statucie. Jeśli fundacja jest rozwiązywana za życia fundatora, a statut nie stanowi inaczej, uprawniony jest wyłącznie fundator (art. 103 ust. 1). Gdy fundator nie żyje i nie ma uprawnionego beneficjenta, majątek przypada spadkobiercom fundatora (art. 103 ust. 4).

Przepis karny jest jeden. Kto, prowadząc sprawy fundacji albo ją reprezentując, nie wykonuje obowiązku przekazania danych organom skarbowym z art. 84, podlega grzywnie od 240 stawek dziennych, a kto podaje w nich nieprawdę, grzywnie od 360 stawek dziennych (art. 128). Skutki podatkowe rozwiązania fundacji omawiamy w poradniku fundacja rodzinna a podatki.

Najważniejsze artykuły ustawy w jednej tabeli

Ustawa to tylko jedno z narzędzi. Zanim pójdziesz do notariusza, warto przygotować plan sukcesji, który odpowie, kto ma prowadzić firmę, kto ma dostawać z niej dochód i co zrobić, gdy nikt z rodziny jej nie chce. Jeżeli plan pokaże, że lepiej sprzedać firmę i do fundacji wnieść pieniądze, możesz napisać „sprzedam firmę poufnie” i rozmawiać tylko z kupującymi, których zaakceptujesz.

Omówienie odpowiada tekstowi ustawy obowiązującemu w październiku 2026 r. Ustawa jest młoda, a orzecznictwo dopiero powstaje, dlatego statut i plan wniesienia majątku dobrze jest przygotować razem z prawnikiem i doradcą podatkowym.

Najczęściej zadawane pytania